Қидириш

Кутубхона

Facebook

ЁЗИШ НЕГА ҚИЙИН?

Ёзиш нeга қийин?

    «…нима қилайинки, бизнинг юртимизда ва бизнинг миллатимизда одамни шоирликдан баттарроқ уялтирадиган бошқа иш йўқ,» дейди ҳазрати Румий. Мен ушбу иқрорномани чамаси 8-9 йиллар бурун ўқигандим ва ўшанда тўғ риси, андак ҳайрон ҳам бўлгандим. Ахир шеър — санъат, унда кишини турмушнинг балчиғ идан кўтариб, ювиб поклашга, руҳан юксалтиришга қодир хусусият мужассам. Бас, шундай экан,киши нега шеъриятга яқин бўлмоқдан уялмоғ и керак, деган фикрни ҳалигача ҳимоя қилсам, дейман. Бироқ гоҳи-гоҳида мавлоно айтган гап кайфиятига тушиб қолаётганимни, шу тариқа шеър ўқиш, ёзиш… каби маънавий муроқаба ҳолидан тобора йироқ тушаётганимни сезиб қоламан. Ва шуйтиб сабабларини қидира кетаман. Яқинда профессор Умарали Норматов телефонда ўзига хос ҳаяжон билан айтиб қолдилар: «Тоғ ай Муроднинг янги романини ўқидингизми? У ҳақдаги менинг чиқишимни-чи?» Сўнг домла завқ-шавқ билан асардан олган таассуротини бир муддат гапириб бердилар… Мен ҳар иккаласини ҳам ўқимагандим. Устознинг олдида бироз ҳижолат чекдим. Тўғ ри, тушунаман, мен аввало, ўз виждоним қаршисида мулзам бўлишим керак эди. Рисолаларда шундай битилган. Афсуски, бундай бўлмади. Мана, ўша телефон кўришувидан сўнг қариийб икки ой чамаси фурсат кечдиямки, ҳар бир асари адабий жамоатчиликда илиқ муносабат уйғ отаётган ёзувчининг янги романини марказга тушиб сотиб олишга ҳафсала қилмайман. Нега, нимага? Ахир, яқин — яқинларда адабиётга тегишли нимаики бор, ҳатто энг кичик газетагача, ҳаммасини эринмай мутолаа қилгувчи эмасмидим? Нега энди ўша кайфиятни тополмаяпман? Нима, кўп яшаб, кўп билиб қўйдикми? Дунёсининг тагига бориб қолдикми? У бизга абсурддан дарак бераяптими? Ва биз уни кўтаролмай йиқилдикми? Ахир, абсурд фалсафасининг отахонларидан бири Камю амалда жуда ҳаётсевар бўлган-ку! Абсурд моҳиятини чуқур тушуниб етгани ҳолда маънисизликка аччиқма аччиқ, қарама-қарши яшаш керак, дейди-ку у! Ва ўз ҳаётида ҳам шуни исбот қилади… Ёзувчи автоҳалокатга учраганда ўзининг шоҳ асарини ёзиш иштиёқида яшаётганди. Билмадим, менимча, шундай некбин кайфиятнинг мавжудлиги Камюнинг ёзилмай қолган ўша мавҳум «шоҳ асар»идан ҳам баландроқ турса керак. Хўш, Камю топа олган ўша ҳаётсеварликка биз ҳам эгамизми? Навсиламрини айтганда, бу борада франтсуз ёзувчисига тенглашиш маҳолдек туюлади. Нега? Нима учун биз бунчалар бўш ва мўртмиз? Йўлнинг аввалида турибмизку, худди адоғ ига етгандек юзларимиз сўлғ ин. Ахир, биз Камю сипқорган абсурд фалсафасидан қониб-қониб ичганимизча ҳам йўқ-ку! Ёхуд яна бир устозимиз Озод Шарафиддинов ҳақмикан?.. Кузак бошланган паллада домлани йўқлаб бордик. У адабиётдан анча фурсат гурунг бериб ўтирдилар. Эсимда қолган гапларидан бири, домла, шарқнинг йўли барибир, ғ арбникидан фарқ қилса керак, бу нарса айниқса, ғ арб ва шарқ инсони психологиясидаги айричаликда ўзини кўрсатади, дедилар. Энди ўзимча ўйлаяпман: Эҳтимол, шунинг учундир, масалан, Гёте ёки Камю босиб ўтган йўлни, яъни абсурд йўлини шарқлик инсон унча хуш кўрмас. Ахир, ғ арб кишиси шахс эркинлигини қидиргани ҳолда шарқлик ҳамсояси алал-оқибатда ўзини, тақдирини Оллоҳга ҳавола этишга эҳтиёж сезади. Домла эътироф этганидек, иймон машриқлик учун сўнги таянч нуқта. Асрлардан бери шундай бўлиб келган. Агар ўша швейтсариялик психоаналитик К. Г. Юнг ҳақли бўлса, яъни турли замонларда яшаётган одамлар гўё бир кўринмас организмни ташкил этса ва якка инсон у ёки бу шаклда шу организм таъсирида юрса, демак, шарқ инсони истаса-истамаса, ота-боболарининг анъаналаридан кўп-да узоққа кетолмайди. Шундайми? Агар кетишга уриниб кўрса, руҳий муаммоларга дуч келадими?.. Сўроқлар, сўроқлар… Бир шоир дўстим изҳори дил қилиб қолди: «Икки қатор шеър ёзмаганимга йиллар бўлиб кетди. Гўё туйғ уларнинг сийқаси чиқиб кетгандек…» Ҳамоҳанг пардада дўстимга жўр бўлдим: «Адабиёт мен учун арши аълодек жой эди. Кўнгилнинг энг сўнг юкуниб борадиган ва албатта таскин топадиган маскани эди. У айнан шу маскандан туриб Яратган сари парвозга чоғ ланарди. Адабиёт менга нажот ваъда қиларди, нажот! Ҳа-ҳа, буларнинг ҳаммасини ўтган замонда гапираяпман. Чунки тобора қалбимда ўзга бир кайфият ҳоким бўлмоқда. Ва у «адабиёт дардисиз яшамоқ енгилроқдир» дея мени мушкул аҳволга солиб қўймоқда. Адабиёт қўйган тузоқларни осонлик билан енгиб ўтмоқда ва ҳатто уни менсимаётир…» Вақт айланади ва мен олимона мулоҳазакорлик билан ўзимга ўзим дейман: «Сен ошириб юборяпсан. Тўғ ри, сендаги, дўстингдаги кайфият бор нарса. Бироқ у ўткинчи. Сен ва сенинг дўстинг тушунмоғ и керакки, ХХ асрнинг сўнги ўн йили ва янги аср аввалида шундай ижтимоий-сиёсий, маънавий-психологик, тарихий ўзгаришларни бошдан кечирдикки, уларни бирваракайига, улгуржи тарзда «ҳазм қилиш» ва таҳлиллар натижасига кўра яшаш ҳатто зиёлидан ҳам анча куч ва фурсат талаб қилади. Сен ва дўстинг кўнглида кечаётган ўйлар мана шундай қадриятлар қайта баҳоланаётган бир давр учун ғ оят табиий бўлганидек, жамиятлар ўзини секин-аста тиклай бориши билан тобора некбин бир либосларга бурканиши ҳам шунчалик қонунийдир. Буни, аввало, ўзинг тушуниб ет, сўнг дўстингга-да етказки, ўшанда сизлар ҳам эҳтимол, «келажакка мактуб»лар битишга чоғ ланиб қоларсизлар…» Дарҳақиқат, келажакка мактуб ёзиш… Ғалати ва қизиқ ташаббус. У қачонлардир табиий ҳол сифатида қабул қилинарди, энди… ўзингни ноқулай ҳис этасан. Нега, нимага?.. Яна олимлик қилгинг кебқолади, сен зўр бериб изоҳ қидира кетасан. Чунки одамзод шундай хилқатки, туғ ма инстинклар уни аввало, бугун «билан» яшашга мажбур қилади. Ахборот тўрларига ғ арқ бўлган кунимизда дунё организми бўйлаб яшин тезлигида рўй бераётган ўзгаришлар суръати ва салмоғ ини ҳис этаркансан, узлатга чекиниб аллақандай мактублар ёза олмайсан, ахир. Курраи замин узра шундай воқеалар содир бўлмоқдаки, ҳар бир тирик организмнинг ҳаёт-мамот масаласи уларга, уларнинг натижаларига боғ лиқ бўпқоляпти. Бинобарин, сенинг ҳам бутун эътиборинг, авало, замин узра ўз хавфсизлигингни таъмин этишга, ёки ҳеч қурса, хавфсиз эканлигингга амин бўлишга сарфланмоқда. Қачонки, сен ўз мажбуриятингни қайсидир даражада таҳликадан ҳоли деб ҳис этаркансан, шунда яна маънавиятга бел боғ лайсан. Ҳа-ҳа, бу ҳаракат ўз-ўзидан бошланиб кетадики, бугун «ёзолмаяпман» дея тушкунликка тушмоғ ингга ҳожат йўқ… Қолаверса, адабиёт — санъат, лекин санъат деб аталмиш яхлит организмни секин-аста қисмларга ажратсанг, қизиқ ҳодисага дуч келасан. Чунки қисмлардан бири психология, бошқаси тарих, яна бири сотсиология, яна бошқаси дидактика бўлиб чиқадики, ХХИ асрга келиб бу соҳалар жуда ривожланиб кетганидан ҳар бири ўзига тегишли майдонни ўз тасарруфига олишга киришди. Қарабсанки, илгари адабиётга тегишли «юк» кўпчилик орасида бўлиниб олинди. Тўғ ри, адабиёт берадиган ва бошқа соҳалардан топиш маҳол бўлган руҳий завқ-шавқ масаласи бор. ХХ/ аср кишиси завқдан маҳрум эмас. Бироқ бу завқ аввалги руҳий озиқланишдан кўра кўпроқ ақл ва баданнинг бир муддат лаззат олиши асосига қурилмоқда. Зеро, тсивилизатсиянинг руҳ тарбияси оёғ ига болта урганига анча бўлган. Руҳи тарбияланмаган кишига эса руҳий шавқ берадиган соҳанинг унча қизиғ и бўлмайди. Ахир бундай лаззатни ҳис қиладиган аъзонинг ўзи муаммо бўптурганда, сенинг «адабиёт» дея кўзёш тўкишинг бир мунча ғ алати туюлади-да. Лекин, барибир, шоир айтмоқчи «ҳув олдинда бор каби Шафқат…» Тарих ғ илдираги ҳеч қачон бир текисда айланган эмас. Бугун одамзод ижтимоий-сиёсий, психологик факторларга,яъни тарихий вазиятга кўра фаоллашган бир вазиятда турибди. Одатда, ҳаракатланаётган киши камроқ ўйлайди, камроқ фикрлайди, ўз руҳий-маънавий даражаси устида жиддийроқ бош қотирмайди. Бас, шундай экан, бугунги инсондан антик дунёнинг олтин давридаги одамларидек санъатпарвар бўлишни талаб этиш тарих қонунини тушуниб етмасликка тенг бўлмайдими?.. Магар шундай бўлса, муайян тарихий паллани босиб ўтаётган ва эрта индин муқаррар равишда босиб ўтажак инсон ниҳоят, кун келиб, андак тин олади ва орқасига — босиб ўтилган йўлга қарайди. Ҳамда уни англамоққа, моҳият-моҳиятига кирмоққа, идрок этмоққа уринади… Натижада табиий равишда яна санъат асарлари вужудга келади… Eртакдек жарангловчи бу ақидага ишонадиган бўлсак, «адабиёт ўладими, йўқми?» дея ўзимизни ўтга- чўққа уришимизга ҳожат қолмайди. Бироқ панароқда жон сақлаб кутиб ётсак, ёзадиган тарихий палланинг ўзи бизни уйғ отадими? Албатта, бунинг учун ижодкорнинг умри жудаям узун бўлмоғ и керак. У ўтда ёнмаслиги, сувда чўкмаслиги лозим. Ҳақиқатда-чи? Ҳақиқатда санъаткор зоти қолганларга нисбатан-да табиатан анчайин мўрт, осон яраланувчан, қийин тузаладиган кавм-ку! Демак, айниқса, серҳаракат бугунги дунёда яшаётган ҳар қандай санъаткор ижод қилиш учун «олтин давр» келишини кутиб ўтиролмайди. У дунёга, масалан шоир бўлиб келган ва яшаса ҳам шоир бўлиб яшамоғ и шарт. Демак, у қандай тарихий вазиятда бўлмасин, барибир, ёзишдан ўзга чора тополмайди. Фақат… фақат у кўз очиб юмгунча турли-турли либосларга ўраниб олиб, буқаламундек товланиб бораётган дунёнинг барқарор қиёфасини илғ аб ололмай, демакки, деярли ёзолмай ўтишга маҳкум эканлигини-да тан олмоғ и ҳам жудаям зарур. Агар ёзиш зарурати шундаям уни тинч қўймаса, ёзсин, бироқ ўша товланаётган дунёни, ўзгараётган ҳақиқатни ёзсин…

Ўқилди: 331

Мувозанат
Исён ва итоат
Сабо ва Самандар