Қидириш

Кутубхона

Facebook

Яхши одамлар

(Ҳикоя)

Эрталабданоқ кўк юзида тўда-тўда қора булутлар пайдо бўлди. Тушга яқин эса қор учқунлади. Аллабир вақтдан бери дераза қаршисида хомуш ўтирган Иброҳимнинг ичига совуқлик югурди, эти жунжикиб, чор-ночор қўзғалди…

— Секинроқ айт, улгурмаяпман, – деди у сал ўтиб хотини билан телефонда гаплашаркан. Кейин қитирлатиб узоқ-узоқ ёзди. Ниҳоят, ишини битириб, гўшакни қўйди-ю рўйхатга қараганча ўйга толди… Шу ўйчанлик билан хона ичида анча муддат ивирсиб юрди-юрди-да, палтосини кийиб ташқари чиқди. Энди қор гупиллаб ёғарди. Моторни ўт олдириб, Кўкча томондаги дорихонага йўналди….
У ердан эса касалхонага ўтди.

— Қолгани йўғаканми? – сўради аёли хавотир тўла кўзларини эрига тикиб.
— Борликка борку-я, нархлари жуда қиммат экан, пул етмай қолди, — хўрсинганча қор қоплаган скамейкага чўкди Иброҳим.
— Вой, энди нима бўлади? – хитоб қилиб юборди Адолат.
— Шуларни бериб тур-чи, эртага бир иложини топарман…

Иброҳим уйга кайфиятсиз бир алфозда кириб келди.
Мактабдан ҳали қайтмаган ўғлига сули пишириб қўйди, ўзининг бўлса иштаҳаси йўқлигидан ошхона эшигини ёпди-ю залга ўтиб диванга узанди. Бир пас кўзларини юмиб ётди. Зум ўтмай уларни кескин бир тарзда очди — ўрнидан тура солиб чироқни ёқди. Келиб диванни кўздан кечира бошлади, иккала қўлини мушт қилиб ўтирган ўрнини силкитиб, пружиналарини текширган бўлди: норози бир тарзда бурнини жийирди. Қаддини ростлаб ортига – курсиларга қаради: улар ўтирилавериб яғири чиқиб кетганди…
“Бу уриндиларни ким ҳам оларди?” — ўйлади.
Кейин яна юра бошлади: аввал бурчакда турган, идишлар учун мўлжалланган қаҳва рангли сервантнинг қаршисига борди. Обдон разм солди: бўёқлари учиб, қашқа бўлиб қолган икки-уч жойини силаб кўрди. Бирдан ортга тисарилиб, узоқдан талабгор-олувчи сингари синчиклаб қаради. Қарадию ҳафсаласи пир бўлиб нари кетиб қолди… Кезиниб тўридаги — уйга кўрк бағишлаб турган ягона буюм — телевизор қаршисида оёқ илди…

Х Х Х

Зориққанда сотилган матоҳнинг пули от билан туя бўлмаскан-да: ҳаш-паш дегунча дориларнинг хунук исмлари битилган рўйхат деган ўрага тушиб гулдургуп бўлди-қўйди. Шундай рўйхатлардан галдагиси қўлига тутқазилганда Иброҳим кўчага чиқди-ю нима қиларини, қай гўрдан ўша савилни топишини билмай гарангсиб қолди. Бирдан хаёлига дўсти тушиб, юзи ёришди. Ҳа-да, жўраси бор-ку! Шундай кунда қараб турармиди!..
Дарҳол машинасини ғизиллатиб, Қорақамишга елди…

Афсус, дўстининг уйда эканлигидан кўнглиги тушган нашъа тунд булутлар орасидан бирров юз очиб, сўнг ғойиб бўлган қуёш севинчидек омонат бўлди…

Х Х Х

— Хўш, бу ёғига нима қилади энди, – умид қилган жойидан унмади-ку? Ишхона ҳам амаллаб кунини кўраётган бўлса, – шу тобда у ерга пул сўраб бормоқ ғўрадан ҳолва битишга кўз тутмоқдир…
Иброҳим ҳушини тўплаб қараса, маҳалласига элтувчи тўғри йўл қолиб, шаҳарнинг эски жинкўчаларида адашиб-улоқиб юрган экан. Тавба, унинг бу ерда яшаётганига ҳам ўн беш йиллардан ошиб қолган бўлсаю, қилиб юрган ишини-чи… Ишонмайсизми, ана қаранг, яқин атрофда Иброҳимнинг оқ “Nexia”си бош суқмаган торкўча қолмади, ҳисоб. Шошманг-чи, нега у тўхтаяпти?.. Афтидан, ҳув анув кишилардан йўл сўрайди…
Шундай бўлди ҳам. Биланиҳоя, кўп-да ҳаялланмади: машина манзилга элтувчи катта кўчага чиқиб олди — хайрият…

Кечқурун Иброҳим икки хонали, бир болахонаю яна шунча ошхонаси бор уйи бўйлаб такрорий “саёҳатга чиқди”. “Саёҳат” асносида негадир хаёлига куйиб кул бўлган ўрмондан егулик қидириб урён чопаётган йиртқич келди. “Йиртқичнинг бирон нима тополмаслигига ақли етмас, лекин мен одамман-ку! Биламан-ку уйимнинг шипшийдам эканлигини!” деди оғриниб…
Бу орада у болахонадаги эски жавонларга терилган китоблар олдида турарди.
“Ким ҳам ҳозир буларни оларди?.. Аллазамонлар хазина бўлган китоблар энди ахлат-а?.. Йўқ, ҳатто ахлат уюмининг ҳам кунда — шунда зиёратчилари бор. Китобларнинг-чи? Бугунги кутубхоналар гўё вабо тарқаган қадимги юртлардек кимсасиз, қаровсиз қолган… Эй худойим, бу юмалоқ дунёнг қаерга думалаб кетяпти?”
Бир умр емай-ичмай тўплаган китобларига энди кўрингки, ҳеч кимнинг кўзи учиб тургани йўқ экан. Э, воҳ!..
Иброҳим йиғламоқдан бери бўлиб у ердан чиқди.
— Машина… машинани сотаман!.. – деди у ниҳоят тўғонни уриб кетган бебош сувдек юлқиниб…
Х Х Х

Иброҳим тонг сахардан автоювиш жойига етиб борди. Лекин жудаям ваҳлий келган шекилли, дарвоза берк эди. Панжарадан ичкари мўралади – ғира шираликда зоғ ҳам кўринмасди. “Ҳалироқ келарман” – ўйлади. Қолаверса, Адолатнинг ҳам розилигини олиши керак-да…
Қайтишда йўлакай нон сотиб олди. Уйга келиб чой қўйди, тухум чақиб товада қовурди. Шу чоғ телефон жиринглаб берди. Газни пасайтириб, етиб боргунча уйқисираган Одилжон гўшакни кўтариб чиқиб қолди.
— Ассалому алайкум, дада. Сизни сўрашяпти.
— Ваалайкум, болам. Бор, ювиниб чиқ, ҳозир нонушта қиламиз… – Кейин телефонга жавоб берди. – Лаббай…
— Салом, Ибо! Қалайсан? – Сотимнинг қувноқ овози янгради у тарафдан.
— Ваалайкум. Яхши… Ҳа, эрталабдан?
— Кеча ҳожатингни чиқаролмадим, хафа бўлмайсан…
— Қўявер. Бўлса бермасмидинг, дўстим…
— Хушхабарим бор…
— Қани-чи…
— Сенда Навоий асарларининг тўрт томлик луғати бориди-а?
— Ҳа, нимайди.
— Зўр харидор топдим…
— Харидор… – ажабланди Иброҳим.
— Ҳа-да, турклар. Ўзбек тили ва адабиётини ўрганиш учун келишибди. Мутахассис бўлишаркан.
— Ҳм… – кутилмаганда ўйланиб қолди Иброҳим.
— Нега бўшашасан? Пул керак девдинг, мана сенга тайёр пул – ўз оёғи билан келиб эшигингни тақиллатяпти, – гижлади Сотим.
— Навоий луғатлари дейсанми? – ҳалиям довдираб турарди Иброҳим, — ҳм…
— Нега толмовсирайсан? Ҳей, уйқудан энди турдингми, дейман? – қизишди Сотим.
— Йўғ-а. Фақат бошқа китоблардан сўрасин, Сотим, — ялинганнамо оҳангда деди Иброҳим.
— Бошига урадими бошқа китобингни?
— Қайдам… — чайналди Иброҳим. – Сен айтган китоблар бизнинг нону тузимиз бўлса, қандай қилиб… – гапи оғзида қолди унинг.
— Эй-й-й, қанақа одамсан ўзи, тайёр оларман қўлида пули билан донасига йигирма доллардан санаб турганда қайси одам бошқа нарсаларни ўйлаб ўтиради, каллаварам!..
— Тўғри, Сотим, кечир мени. Фақат Навоийни эмас-да, тушун, ахир…
— Майли, ўзинг биласан…
— Шошма…
— Нима яна?..
— Ўша чет элликларингга ҳар-хил қомусларни таклиф қилсак-чи? Пул жудаям зарур…
— Қизиқсан-а, Ибо, сенга пул керак экан, деб айтган китобингни олишавермайди-ку! Кейин пишириб ейдими улар сенинг даври ўтган энциклопедияларингни? Мундоқ ўйлаб гапиргин…
— Ҳа, рост, — зўрға овози чиқди Иброҳимнинг.
— Майли, омон бўл…
— Майли…
— Дада, қозон тутаяпти!.. — қичқирди Одилжон.
— Ҳозир… – Иброҳим шошиб ўчоқ бошига борди. Ўғли у ерда эканига қарамай, тажрибасизлигиданми, буруқсиб ётган қозонни нима қиларини билмай оёғи куйган товуқдек турган ўрнида типирчиларди. Иброҳим кела солиб газни ўчирдию йўталганча бориб деразаларни ланг очиб юборди.
— Вой, энди аямларга нима оборамиз?..
— Нега ундай дейсан? – дабдурустдан боласини тушунмади ота.
— Масаллиқнинг борини солган эдик…
Отанинг кўнгли алланечук бўлиб, ўғлини бағрига босиб олди.
— Хавотир олма, бир чорасини топармиз… – Иброҳим боласини сўз билан юпатар эдию ичини ит тирмаларди: “Чинданам касалхонага нима кўтариб боришади энди?!”
Х Х Х

Бўлиб ўтган воқеалардан дили хуфтон бўлиб ташқарига чиқиб кетган Иброҳимнинг вужуди ҳам шом қоронғисига кириб кўздан йўқолди…
Тун зулматию қиш изғиринида алламаҳалгача тентирай-тентирай ахийри гўшасига музқотиб қайтиб келди.
— Ҳалиям ётмадингми?
— Уйқум келмади, — қўлида китоб билан эшик очган Одилжон кўзларини ишқади.
— Сизни кутдим, дегин, — Иброҳим кеч келиб ўғлига жабр қилганини тушунди. – Узр болажоним…
— Чой дамлайми?
— Йўғ-а, яхшиси, ёта қол… Эрталаб мактабга туролмай қийналасан.
— Хўп…

Иброҳимнинг кўзига уйқу қўнмади. Туриб залга ўтди. Чироқни ёқмаёқ ўриндиққа оғир чўкди. Шу кўйи ўйланиб узоқ қолиб кетди. Кейин қўзғалиб розеткага суқилган телефонини олди.
— Аъло, Адолат… Ваалайкумассалом. Ухламаганмидинг? Тинчмисизлар ишқилиб?.. Насима қандай?
— Ўшандай, дадаси… — сўлғин овоз келарди у тарафдан.
— Ҳм…
— Нима бўлди, операцияга пул топдингизми?
— Адолат… Адо…
— Эшитиб турибман сизни, дадаси…
— Йўқ демасанг, машинани эртага бозорга олиб чиқсам?..
— Йўқ!..- кесиб деди аёл. — Шунча дўстларингиз бор, биронтасидан чиқмадими ўша ордона?!
— Қўй энди уларни… Ҳозир ҳаммагаям осонмас.
— Сизга неча марта айтдим-а, шу фирма ўлгурдан чиқманг, деб. “Ёзувчиман, ижод қилишим керак”, деб-деб ахийри бинойидек жойни ташлаб, бир чимдим моянаси гоҳ бор, гоҳ йўқ институтингизга қайтиб олдингиз.
— Яна бошламагин, Адолат, – норози бўлди Иброҳим.
— Мана, натижа — фирмада ишлаб орттирган иккита матоҳингиздан бирини сотаманга тушиб қолдингиз. Ёзувчилик этагини қўймасангиз, эртага уйданам ажраламиз-да, а?
— Бас, Адолат!..
Аёл шўрликнинг ичи тўлиб кетган шекилли, эрининг танбеҳларини эшитмасди.
— Фирмадан чиққанингиздан бериям бирон нарса ёзганингиз йўқ-ку! Қачон қарама, қўлим ишга бормаяпти, ёзолмаяпман дейсиз. Ёзувчиям одам — уй-рўзғоридан кўнгли тинч бўлмагандан кейин қўли қандай ишга борсин!..
— Адолат!.. Бўпти, машинани сотмайман. Бўлдими? Энди чакагингни ўчирасанми?
— Ўчирмайман…
— Уял, Адолат, уял!..
— Ким уялсин? Олдимда қизим ўлим билан олишиб ётибди, кимдан, нимадан уялай?..
— Адолат!..
— Нима Адолат? Сиз уялсангиз бўларди? Боқа олмасангиз, нимага уйландингиз, қарай олмасангиз, нега фарзанд қилдингиз?.. Жонажон дўстингиз Сотимбой нима ёлғон тўқиди? Нега унинг олдидан қуруқ қайтдингиз? Ахир ёғлиққина жойингизни унга бўшатиб бергандингиз-ку! Шуниям хотирини қилмадими?..
— Яқинда уйини таъмир этибди. Ўзиниям уч-тўрт сўм қарзи бор экан, тушун…
— Иброҳим ака, Худо хайрингизни берсин, ахир бу чўпчак-ку. Ўша ерда ишлаган вақтингизда сиз ҳеч пулсиз қолганмисиз? Ўша Сотим аканинг ўзига қанча ёрдам қилгансиз, унутдингизми, лоақол ўша қарзларини узиб қўяй, демабди-да…
— Ҳа, энди бир пайтлар сенга ёрдам қилгандим, деб миннат қилайми? Ўйлаб гапир, Адолат!
— Нега энди фақат биз ўйлашимиз керак? Нега бошқалар бирон гап айтишдан олдин бизга ўхшаб етти ўлчашмайди, Иброҳим ака?!..
— Адолат, бас энди, илтимос. Ўзингни қўлга ол. Эртага ернинг тагидан бўлсаям пул топиб бораман, хавотир олма…

Иброҳим оғир қўзғалиб жавонга яқин келди. Аскарлардек чиройли тизилган китобларга узоқ тикилиб турди-да, қўл узатиб улар орасидан тўртта яшил муқовалисини ажратиб олди…
Х Х Х

Эрталабдан ота-бола олдинма кетин бўлиб уйдан чиқишди. Боланинг қўлида мактаб папкаси, отанинг бўлса китоб тўла халта.
— Иброҳим!
Иброҳим ўгирилиб қўшни “кириш”да яшайдиган, бозорда майда-чуйдалар сотиб тирикчилигини ўтказадиган Толиб акасини кўрди.
— Ассалому алайкум, ака.
— Ассалому алайкум, Толиб амаки!
— Ваалайкум ассалом…
— Дада, ўзим боравераман, — хитобига жавоб ҳам кутмай жадаллаб юрди Одилжон, — кеч қолмай тағин…
— Майли, эҳтиёт бўлиб бор.
— Йўл бўлсин, ука? Жа, кетишлар бошқача…
— Сизни кўрганим яхши бўлди, ака.
— Тинчликми?.. – хавотирланиб сўради Толиб.
— Ҳозир бир жойдан пул топдим, — Иброҳим қўлидаги китобларга ишора қилди, — лекин яна керак бўпқолса, машинани сотишга тўғри келади. Куни-кеча пул сўраганимда машинага жамғарганим бор, дегандингиз.
— Жуда соз, — деди Толиб мамнуният билан сийрак муртини силаб.
— Фақат аниқ эмас. Сотмай қолсам, гиналаб юрманг яна…
— Гапнинг эркакчасини айтгин, ука, — қошлари чимирилди Толиб акасининг. – сотасанми, йўқми?
— Ана, бошланди… Ака, ҳозирча йўқ. Мабода, зарур бўп қолса, илк сизга хабар бераман, — Иброҳим бурилиб йўлида давом этаркан, Толиб сасланди:
— Барибир сотасан, ука, ҳозирги замонда китоб билан иш битадими?.. — энди ака кўрсатгич бармоғи билан уканинг қўлидаги халтага имо қилди…

Х Х Х

— Сотим, дўстим, тушун, пул ҳаводек зарур бўлмаганда бу китобларни бозорга солмас эдим. Сотиладиган китоблар эмас ахир булар!..
— Хўш, нима қил, дейсан? Ўзинг тунов кун дангал гап қилмадинг, мен ҳам уларга йўқ, деб қўйгандим.
— Бошқа чорасини қидириб кўрдим-да.
— Шунча кутдинг, бугунчаям сабр қил, ошна. Турклар Самарқанду Бухорони ётволиб томоша қилишмас, ахир. Бугун-эрта қайтиб қолишади.
— Бошқа йўли йўқми, Сотим? – дўстининг кўзларига жовдираб қаради Иброҳим. Қизим операцияни кутиб ётибди…
— Тушунаман, — қўзғалди Сотим – гап тамом, дегандек, — аҳволингни жудаям яхши тушунаман. Лекин мендаги вазиятниям кўриб турибсан-ку… давом этди қўлларини икки томонга ёйиб. – Ўзимда бўлса, қўшқўллаб бермасмидим…
— Унда эртага хабар оламан, хўпми?..
— Ўзим сим қоқардим. Ҳай майли, келсанг, келавер…

“Ўтинаман, Художон, қизимни ташлаб қўйма!” дея тинмай пичирларди касалхонага равона бўлган Иброҳимнинг лаблари.

Ўзига умидвор тикилиб турган хотинининг дастига егулик солинган кичик тўрвани тутқаздию шошиб “Пул эртага бўлади” деди. Адолат чўчиб эрига қаради, эътироз билдирмоқчи бўлибми, оғиз жуфтлади, лекин индамади. Шусиз ҳам дилтанг бўлиб турган йўлдошини аяди, чамаси. “Илойим, илойим” дея шивирлаганча ичкарига йўналди… Иброҳим бир муддат тек қотди, кейин аста изига қайтди. “Қиш қаттиқ келди-я?” — хаёлидан ўтди унинг.

Х Х Х

— Дада, нега ёзмай қўйдингиз? – сўради Одилжон ёзув столига тирсак тираб хаёлга чўмган отасига яқин келиб.
— А?.. – ҳушига келди Иброҳим, – сенмисан, кел, ўтир болам.
— Авваллари туни билан ёзиб чиқардингиз?
— Қачон авваллари? – ўғлининг ўсиб кетган сочларини тўзғитди Иброҳим.
— Аввалларида — кичкиналигимда.
— Вой, буни қаранглар, — кулди дада. – Ҳозир каттамисиз? Ҳали ўн иккига тўлганингиз йўқ-ку?..
— Яқинда тўламан, — ғурур билан деди бола.
— Катта бўп қолган ўғлимдан ўргилай, — ота боласини қучиб қўйди. – Менинг ёзган пайтларим кўз ўнггингда қобди-да, а? Баракалла.
— Лекин ёзмай қўйдингиз-ку? Хонангизга кирволиб соатлаб ўтирасиз энди…
— Ёзиб қоларман, ўғлим. Вақти-соати кеп қолар…
— Нима, кутиб ўтирсангиз келадими? – Ҳайрон бўлиб бошини кўтарди болакай. – Илгариям шунақа кутганмисиз?
— Кутганман, фақат сен жудаям кичкина бўлганинг учун эслай олмайсан-да.
— Ўзи қандай қилиб ёзасиз, дада? Ўтириб олиб тўқийверасизми? – боланинг жиддий тортган қиёфаси бу ишнинг сирига росмана қизиқиб қолганидан далолат эди.
— Йўқ-да, болам. Тўқийвермайсан. Аввалига яхши-ёмон одамлар билан яшаб кўрасан. Улар сенга ҳаётнинг аччиқ-чучугини тотдиради. Шунда дам қувониб, дам қайғурасан. Вақтлар ўтиб эса буларнинг барини унутасан. Лекин нималардир ёдингда қолади. Ана шу қолган нарса адабиёт бўлади.
Бола маҳлиё бўлган каби анграйиб эшитарди.
— Аслида, ўша қолганниям элакдан ўтказиш лозим.
— Элакдан? – ҳайрон бўлиб қаради Одилжон.
— Ҳа. Фақат бу элак аянгнинг ошхонасидаги элак эмас, — яна кулди Иброҳим. — У ёзувчининг ичида – юрагида, онгида бўлади. Саракни саракка, пучакни пучакка ажратиб олдингми, демак, ёзиш учун хамиртурушинг тайёр. Ана шуларнинг ҳаммасидан кейин ёзувчи сен айтгандек, тўқий бошлайди. Тушундинг?
— Ўҳ-ҳ ўў. Осон эмаскан-ку?
— Дунёда осон ишнинг ўзи борми, болам…
— Дада, Насимани қачон операция қилишади?
— Худо хоҳласа, эртага.
— Эртага? Ҳм… – болакай бир зум ўйланиб олди. – Дада, дўхтирларга пул бермасанг, касални тузатишмайдими?
— Қаердан топдинг бу гапни?
— Аям айтди.
— Ундай эмас. Аянг ҳозир синглингга куйиб ўтирибди, нима деётганини ўзиям билмайди.
— Унда нега синглимни операция қилишмайди?
— Дори дармонга озроқ пул керак бўлади-да, серсавол болам.
— Дада, операцияга пулимиз борми?.. — Одилжоннинг овози пастлаб кетди.
— Энди бўлади, болам, эртага бўлади, — ота ўғлининг елкасига аста қўл тегизиб хонадан чиқди…
— Дада, — падарнинг пешидан етиб келди валад, — дада, зарур бўп қолганда дўхтирлар олдин операция қилиб, кейин пулини олишса бўлмайдими?..
Иброҳим синчков ўғлининг юзига бир қараб олди-ю оёқ кийимини кийиш учун энгашди.
— Ундай қилсаям бўлади, аслида… – деди қаддини ростлаб. — Мен бир айланиб келай болам, қўрқмайсанми бир ўзинг уйда?
— Йўғ-е, ўрганиб қолганман-у…
Х Х Х

— Сотим, бугун юз фоиз бўлади, дегандинг-ку!?.. – бўғилиб, қорайиб кетди Иброҳим.
— Ҳа, энди улар келишмаса, мен нима қилай? Ё Бухорога бориб қўлидан етаклаб келайми? Ўзи сенга ёрдам бўлсин деб балога қоладиганга ўхшайман-ку… Бировга яхшилик қиладиган замон эмас, ҳа!
— Китобни берганда омонат эди, дея пулини олиб қолмадингми? Билардинг-ку зурурлигини, Сотим!..
— Қайтганда ташлаб кетамиз, дейишди. Хўш, сенингча, нима қилишим керак эди? Арзимас пулни деб хорижликларнинг олдида изза бўлишим қолувди…
— Сотим! Менга қара, у ёқда қизимнинг жони қил устида турибди. Агар мени лақиллатаётган бўлсанг…
— Ҳе, уял-ей, Ибо!.. Гапирётган гапингни қара. Ўз оғзинг билан айтдинг, акамдан хемириям чиқмади деб. Туғишган жигаринг қилмаган яхшиликни қилай десаму эвазига нималар деб валдираяпсан?
— Неча кундан бери ҳали уни ҳали буни баҳона қиласан. Қизимга бир нима бўлса, акамниям, сениям соғ қўймайман!..
— Турқингдан туппа тузук одамга ўхшаганинг билан қип қизил ахмоқ экансан-у!..
— Сотим, китобнинг пулини қўятур, ҳеч бўлмаганда олган қарзларингдан бирини қайтар-да, номард!.. — хаёлидан ўтди Иброҳимнинг. Лекин юрак ютиб айтолмади… айтолмади… айтолмади…
— Тавба, тавба… Менга қара… – Сотимнинг гапи оғзида қолди, Иброҳим гўшакни тарақ этиб ташлади-қўйди.

— Кўрнамаклар!.. – сўкинди у телефонга тупугини сачратиб. – Ярамас-ҳезимкашлар! Ўзи инсон зоти яшашга ҳақли эмас, ҳаммасини – ҳаммамизни ер ютса яхши. Тезроқ қиёмат қўпишини истайман, Оллоҳим, қиёмат қўпишини!..

Иброҳим нима қилишини билмай депсиниб, у хонадан бунисига ўтди, бесамар кезиниб-суринди. Ниҳоят, болахона томонга бориб деразадан пастга боқди. У ерда кучукчаларини ўйнатиб юрган бола-бақралар, ўзаро суҳбатлашиб ўтирган тўрттами бешта кампир, нарироқда эса дарахтни бир қўли билан қучган кўйи ер билан битта бўлиб ҳушсиз ётган пиёниста чол кўзига ташланди. – Қара, — деди ўзига ўзи овоз чиқариб Иброҳим, — қизалоғимнинг дугоналари яшаяпти, ёшлари саксондан ошган қариялар яшаяпти, айтишларича, йигирма-ўттиз йилдан бери тинимсиз ичадиган, ичиб кўчаларда “учиб” қоладиган мункиллаган чол яшаяпти, лекин нега келиб-келиб менинг Насимамнинг мурғак жонига ўлим хавф солади, нега, нима учун?!.. Қурт-қумурсқа, илон, чаён… улардан-да баттар Толиб акам ва дўст саналмиш Сотимлар ҳам яшаб юрган дунёда нега менинг маъсум гўдагим ўлиши керак?.. Эй қодир Эгам, додимни эшитаётган бўлсанг, жавоб бер!.. Нега, нима учун?!..
Иброҳим ошиғич кўчага чиқдию акасининг уйига йўл солди. Эшик қўнғироғини устма-уст эздиямки, ичкаридан садо келмади…

— Бу вақтда бизни уйдан қидириб эсингни еганмисан? – деди акаси Иброҳимни бозорда қарши олиб. – Ҳа, нима гапинг бориди?
— Ака… Ҳалиги…
— Қанча?.. – дабдурустдан сўради ака. Лекин зум ўтмай ўзи нарх айтди. – Уч ярим!
— Нималар деяпсиз, ака? Бозорда беш-олти мингга “миқ” этмай олиб кетишади-ку!..
— Унда бозорга элт. – Тўғрими, хотин? – Қутини очиб сигарет доналарини стол устига эринмай битта-битта тизаётган, хомиладорлигидан хўппа семирган аёл ака-укаларга бир қараб қўйдию қошларини керди: қон-қардош жигар бўлсаларинг, акаси учун укаси уч-тўрт сўм ўтиб берса, асакаси кетмасиди…
— Ака, қачон бозорга элтаману қачон пулини оламан, майли, сиз тўрт ярим беринг-у ола қолинг, розиман, — титраб-қақшаб деди Иброҳим.
— Вой-вой-вой! Пулни хазондек кўчадан супуриб тўплаётганимиз йўқ, ука. Ўша айтганимга хоҳласам ҳам бир доллар қўшолмайман. Қўшадиган ҳолим йўқ…
— Бўлмаса, ўша пулингиздан тўрт-беш юзини қарз қиб туринг, ака! Тўй-тамошага сўрамаяпман, ахир!..
— Яна ўша гап. Сенга неча марта айтиш керак ўзи, иним, — Толиб бўйнига солинган дурраси билан пешонасини артди, — қарз хайрли иш эмас.
— Бозор куни машинани сотаману пулингизни келтириб бераман, а? – Иброҳим умидланиб акасининг юзига термилди.
— Бўлмайди. Машина олмагунимча у пулларнинг тахи бузилмаслиги керак, — Толиб қиш бўлишига қарамай, торгина дўконнинг диққинафасида терлаб қизариб кетган бақбақаларини елпиди.
— Нега ака, нима учун?..
— Ирими шунақа, хафа бўлмайсан… Кеннойингни туғруқхонадан ўз машинамда олиб чиқишим керак. Сўз берганман… Тирноққа зор бўлган акангни тўғри тушун…
Иброҳим оғасининг кўзларига узоқ қараб қолди, афтидан ундаги асл маънони ўқимоққа, тушунмоққа тиришди. Не ажабки, уққанлари ботинида кўтарилиб келаётган бўрон шиддатини босмас эди, йўқ! Акаси — бир вақтлар жону жигари бўлган оғаси энди бегонага айланганди… Э воҳ!…
Нима қиларини билмай қолган ука ахийри, “Э-э, садқаи ака кетинг…” дегандек қўл силтаганча бурилиб ташқарига чиқди-кетди.
Машинасини учиртириб касалхонага бораркан, юраги зардобга тўлиб бораётганини ҳис қилди, ҳа деганда “қулт-қулт” ютинди, бўғриқди, оғриниб нафас олди: “Одамларга нима бўлган ўзи? Бири болаликдан қадрдон дўстим, бошқаси туғишган акам бўлса!.. Бунчалар ўзгариб кетмаса булар?.. Ёки мен уларга бирон ёмонлик қилганмидим? Бэ-э-э, қандай ёмонлик? Яхшиликнинг номи ёмонлик бўлган бўлса, балки… Бирининг қора кунларида дастак бўлдим: қарз бердим, ўзимнинг ўрнимга қўшимча ишга қўйдим, бошқасига бозордан жой гаплашиб бердим, эру хотинни уйимга рўйхатдан ўтказдим… Шуми қайтган оқибат?.. “Нима эксанг, шуни ўрасан” деган мақол қайга кетди? Наҳотки, бутун бошли халқ ҳам адашса?.. Ёхуд мақоллар ўзгарадиган замонми бу?..”
Туриб-туриб Иброҳим ўзидан ҳам ғашланиб кетди: “Ишим юришмаган сари миннатим ортиб бораяптими? — деди ўзига ўзи пичирлаб, — Бу тўғри эмас. Қилган яхшилигини унутмаган одам яхши одам бўлмайди. Эҳ, бормикин ўзи бу дунёда ўшалар – яхши одамлар?..”
Кейин “лоп” этиб Иброҳимнинг хаёлига аёлининг ўзига бот-бот айтгувчи гапи тушди: “Дадаси, сиз ёмон одам эмассиз”.
— Ҳа-ҳа-ҳа, — кулиб юборди Иброҳим рулни касалхона дарвозаси томон буриб. – Мен ёмон одам эмасман. Лекин шу ёмон бўлмаган нусха билан яхши одам ўртасида еру осмонча фарқ борлигини билмайманми?.. Қайда яшар экан ўзи ўша… яхши одамлар, қизиқ…
Х Х Х

— Қанақа отасиз ўзи? – тутақиб кетди Адолат. – Қайси юз билан бу ерга пулсиз келдингиз? Тополмагандан кейин сотасиз-да машинани? Сўраб ўтирасизми?.. Болангизнинг жони ўша савил операцияга боғлиқ бўп турганда одам ҳам бир темирни сотайми-йўқми, деб, хотинидан рухсат олгани келадими? Эркакмисиз ўзи?..
Қани энди керак бўлганда ер ёрила қолса. Кўкдан чақмоқ тушсаю Иброҳимни куйдириб кул қилса… Йўқ-да. Ер – қаттиқ, ёриладиган “кайфият”да эмас. Чақмоқ… Эҳ, қишнинг кунида чақмоқ нима қилсин?..
Иброҳимнинг бўлари бўлди: бошидан бир челак муздек сув қуйиб юборишгандек сезди ўзини. Қийналди. Хотини – ҳақ. Қизалоғининг – кўзининг оқу қорасининг ширин жони килкиллаб турганда машинани дард қилиб кўтариш мумкинми?..
Х Х Х

— Ало, ассалому алайкум! Дада, қаердасиз?
— Ваалайкум ассалом, ўғлим. Йўлдаман. Нимайди?
— Дада, ҳозир вақтингиз борми, ота-оналар мажлиси бор эди. Синф раҳбари қатнашиш шарт, деяпти, — айбдорона овозда сўзлади бола.
— Ўзинг қаердасан?
— Қўшимча дарсим бориди. Мактабдан энди чиқдим, дада.
— Ўша ерда тур, ҳозир етиб бораман, — Иброҳим машинани мактабга элтувчи йўлга бурди…

— Бошқа фанлардан ўқишинг чакки эмас экан-у, адабиётдан чатоқ дейишди, тўғрими шу? – сўради ота ўғлидан мажлисдан чиқиб машинада уйга кетишаркан.
— Ким айтди, — сўради кулиб Одилжон.
— Нега куласан? Ота касбига муносабат шуми? – норози оҳангда гапирди Иброҳим.
— Битта фандан холос-ку, дада! – жиддий тортди Одилжон.
— Нега энди келиб-келиб адабиётдан ёмон ўқияпсан, болам? – кутилмаган янгиликдан отанинг бир энсаси қотса, бир жаҳли чиқа бошлади. – Нимаси қийин?
— Билмасам… – очиқ гапиргиси келмагандек деди ўғил. — Қўлимдан келганча ўқияпман.
— Математика, физика, чет тили… ҳаммаси аъло, — тобора ҳиддатланиб борарди Иброҳим, – нега энди биргина адабиётдан расво? А, нега?..
— Дада, кўнглингизга олмасангиз айтаман, — деди овози титраб Одилжон.
— Айт!..
— Хафа бўлмангу… адабиётни ёмон кўраман… – ўғил отага бир қарадию кўзларини ташқарига олди.
Иброҳим “Ҳап, сеними…” деб “шўртумшуқ”нинг жағига яхшилаб туширгиси келдию, эндигина ўзига боққанда кўзларида йилтиллаган ёш уни тўхтатиб қолди.
Улар анча муддат мум тишлаб боришди. Ниҳоят, ўзини қўлга олволган ота босиқ оҳангда гап қотди:
— Бунинг сабаби бордир, ахир, Одилжон?..
Талай вақт мобайнида ўғилнинг оғзидаги талқон эримади. Бовужуд бирдан ёрилди:
— Оиламиздаги ҳамма балога адабиёт сабабчи… Агар сиз ёзувчи бўлмаганингизда синглим ҳам аллақачон тузалиб кетарди… – Одилжон бир пас жим турди-да, секингина қўшиб қўйди – ичимдагини айтдим…
— Аянг ўргатдими? – бақирди ота жиғибийрони чиқиб.
— Йўқ… ўзим биламан…
— Бировни сотмаганинг яхшию, лекин адабиёт ҳақидаги фикринг нотўғри. Ўзингники бўлсаям… – Туйқус ҳовуридан тушди Иброҳим. — Чунки бошимизга тушган кўргиликларда адабиётнинг гуноҳи йўқ…
— Дада, аям билан Насимани соғиндим. Эртага мениям олиб боринг, — деди Одилжон мавзуни буриб.
— Албатта обораман-да, шунқорим, — кўнгли ийиб, ўғлининг сочларини силади ота. – Дарсдан неччида чиқасан?
— Тўртларда.
— Унда сени кечқурунги боришимда олиб кетаман, Келишдикми?
— Келишдик…
Х Х Х

Ота-бола машинани гаражга қўйиб, тўғри аканикига ўтишди.
— Ҳа, тағин нима гап? Шаштинглар бошқача… – салом аликдан сўнг пинғиллади Толиб.
— Пулингиз тайёрми?
— А?.. Ҳм… Ахийри кўнибсан-да?..
— Ҳа, — кесиб деди Иброҳим гапни чувагиси келмай.
— Қачон расмийлаштирамиз?
— Менга қаранг, ака!..
— Ҳа…
— Биз ахир бир қориндан талашиб тушган ака-укалармиз, сиздан пул олиб қочиб кетадиган ниятим йўқ. Пул менга эрталабга керак. Манавиндай зарур!.. — Иброҳим бош бармоғи билан бўғзини “чизди”. — Шундоғам операция чўзилиб кетди. Боринг ана, беш юзини бера қолинг. Қолганини нотариусдан кейин десангиз ҳам розиман…
Толиб яна нимадир демоққа оғиз жуфтладию фикридан қайтди. Қараса, укасининг авзойи бузилиб боряпти. Битиб қолган иш чиппакка чиқиб ўтирмасин, тағин.
— Майли, ака-укачилигимиз ҳурмати, сенга ёрдам қила қолай, — Толиб ичкарига кириб кетди. Кейин ошхонада куймаланаётган хотинини ёнига чақириб олди-да, изидан эшикни ғиппа ёпди. Хилватда маслаҳатга махси кийгизишди, шекилли, ярим соатдан мўлроқ вақт мобайнида қораларини кўрсатишмади. Ниҳоят, эшик очилиб, аввал қорни қаппайган кеннойиси, кейин акаси чиқиб келишди.
— Манавинга тилхат ёз, — укасининг қаршисига бир парча қоғоз қўйди ака.
— Ака?.. – жаҳли қўзиди Иброҳимнинг, — ишонмайсизми, ўз укангизга-я?..
— Русуми шунақа-да. Нима, мен ўйлаб топибманми? Бор-йўғи икки энлик хат – фалончидан беш юз олдим, деган. Шунга отагўри қозихонами?.. – чийиллади Толиб гунгурсдай гавдасига ярашмаган овозда.
Иброҳим юрагининг тез-тез ура бошлаганини — ўзини қўлга олмаса, нимадир содир этиши мумкинлигини сезиб қўрқиб кетди. Дарҳол, ҳушини тўпламоққа уринди: “Иброҳим, ўзингни бос. Пул ҳою ҳавасга эмас, операцияга зарур, эшитяпсанми? Эсингни йиғ-да, пулни ол…”
Акаси хоҳлаган тилхатни ёзиб бериб ташқарига чиқиб олган Иброҳим тоза ва салқин ҳаводан чуқур-чуқур симирди: “Ё қодир Эгам, Ўзинг ёрдам қилу қизалоғимнинг азиз жонини сақлаб қол!..”

Х Х Х

Тонг сахардан юрагини ҳовучига олиб борган эрни хотин касалхона эшиги олдидаёқ қарши олди. Бояқишнинг рангида ранг қолмаганди, нажот илинжида чор томонга жавдираб боқарди.
— Чет элдан катта-катта дўхтирлар кебди. Кўргазмали операция қилармишлар. Қизимиз ҳам ана ўшаларнинг орасида. Дадаси, нима бўларкин энди?..
— Яхши ният қилиб, Худога ёлворамиз, бошқа нимаям қўлимиздан келарди, Адо, — Иброҳим завжасини елкасидан қучиб ичкарига бошлади. – Қаерда?
— Учинчи қаватда. Жарроҳлик бўлимида.
— Қани, юр.
— Фойдаси йўқ. У ерга ҳозир қўйишмаяпти. Ҳовлида кутганимиз маъқул.
— Пулни олиб келгандим, — чўнтагига қўл солди Иброҳим.
— Шошманг. Ҳозирча тура турсин. Хорижликлар келганига тепадан текшириш ҳам борга ўхшайди. Сўраган анави врач бор-ку, сахармардонда мени чақириб олиб, “ҳозирча пул-мул деб оғиз очиб юрманг, ҳаммаси яхши бўлгандан кейин хабарлашамиз” деди. Тушунмайроқ турибман. Пул-пул, деб ҳоли-жонимизга қўймай турган одам бир зумда ўзгарди-қолди. Ичимга қўрқув ҳам тушди, қизимизнинг аҳволи оғирмикан, деб.
— Нафасни иссиқ қил, Адолат, — аёлининг титраб турган қўлини тутди Иброҳим…
Улар бир-бирларининг дам умидвор, дам эса умидсиз киртайган кўзларига боқа-боқа кунни яримлатишди. Ниҳоят, тоқатлари тоқ бўлган эру хотин чор-ночор ичкарига юришди. Қаршисида ўн-ўн бешта ташвишли одам тўпланган жарроҳлик бўлимининг “бегоналар” учун тақа-тақ ёпиқ эшигига нигорон нигоҳларини тикишганча тик оёқда қолишди. Вақт тошбақанинг косасини кийиб олганга ўхшарди – кўринмасди, сезилмасди… Ниҳоят, бир маҳал эшик очилиб, ундан қандайдир муҳим топшириқ билан жанг майдонига ошиқаётган аскардек важоҳати бор ҳамшира чиқди-ю шаҳдам қадамлар билан йўлакнинг нариги томонига йўрғалади. Таниш ҳамширага кўзи тушиши ҳамона Адолатнинг юраги ҳапқириб кетди. “Вой!” деди эрига маҳкамроқ ёпишиб.
— Ўзингни қўлга ол, ҳаммаси яхши бўлади, – Иброҳим далда берди.
— Сўранг, ўзингиз сўранг… Мен қўрқяпман… – деди титраб Адолат.
— Сабр… Сабр… Сабр… – пичирлади Иброҳимнинг лаблари. Лекин унинг муржаатини фақат Адолатга қаратилган эди, деб бўлмасди.
Бу орада топшириқни бажариб қайтаётган ҳамшира йўлакда шумтираб турган эру хотинга кўзи тушиб жилмая қолди. Кутилмаганда шу ёққа бостириб келиб Адолатнинг қўлини тутганча “Суюнчини каттароқ тайёрлайверинг. Қизингизда ҳеч қанақа “порок сердца” йўқ экан…” дедию яна ичкарига шошиб кириб кетди.
Завжу завжа ўз қулоқларига ишонмай ҳаяжон билан боқишар, айтилган гапнинг — эндигина ҳавода янграган жонбахш мужданинг тасдиғини бир-бирларининг қадрдон чеҳраларидан қидиришарди..
— Чинми, дадаси!.. Шу гап ростми? Нуридийдамнинг юракчаси соппа-соғ эканми?.. – она шўрликнинг севинчига чек-чегара йўқ эди, инчунун, саволларининг ҳам адоғи кўринмасди, — энди менинг болам ҳам биз билан уйга қайтадими? Бошқа болалардек эмин-эркин ўйнайди, мактабга борадими?..
— Ҳа, Адолат, ҳа!.. – Иброҳимнинг ҳоли аёлиникидан беҳроқ деб бўлмасди, унинг ҳам кўзларидан дув-дув қувонч ёшлари тўкилар, сўнг савол бериб жавобини кутмаётган, хушхабардан ақлу ҳушини йўқотарчасига довдираб қолган шўрлик рафиқасини дам бадам қучгани қучган эди…

Х Х Х

Иброҳим оқшом чўкиш асносида онасию синглисини соғиниб ичиккан ўғлини машинасига солганча яна касалхонага жўнади. Кундузги некхабар нашидасига анча кўникиб, ҳис-туйғуларини жиловлаб олган ота энди бошқа нарса ҳақида оғриқ ва алам билан ўйлар, ўйлагани сайин изтироби бадтар ортар эди. Бошига ташвиш тушмагунча билмаган экан, тушдию атрофидаги одамларнинг кимлигини англади, ҳис қилди. Англаганлари, ҳис қилганларининг таъми шунчалар аччиқ эдики… “Наҳотки, менинг ҳаёт йўлимда суянса бўладиган ҳеч ким бўлмаса?” деб қолди.
Озурда назарида дунё дўсти сотимларга, акаси толибу, анави бош врачга ўхшаган худбину нокасларга тўлиб кетган эди.
— Илгари ундай эмасди-ёв, — ўйлай бошлади Иброҳим машинасини оҳиста ҳайдаб бораркан. – Нега одамлар бунчалик ўзгариб-турланиб кетди? Ўзи нега инсон ўзгаради? Нима, у шароитнинг қулими? Соғлом муҳитни пайдо қиладиган одамлар ҳам борми бу чархипалакда?..
Ўн-ўн беш йил бурунги Сотимни эслади: Бировнинг ҳаққини еганмасди. Қайтага, қаерда тиланчи кўрса, қувиб юриб садақа улашгани улашган, ҳожатманд қаршисида ҳожатбарорга айланмагунча типирчилагани типирчилаган эди. Иброҳим шунча йил жўрачилик қилиб бирон марта унинг қинғир ишини кўрмаганди…
Акаси-чи? Укаларига қандай ғамхўр эди… Қаерга кетди энди ўша оғалик ҳис-туйғулари?..
Нега улар ўзгарди? Нима учун Иброҳим ўз яқинларини бугун таний олмай қолди?..
Иброҳимнинг ўйи бош врачнинг найрангларига етганда, қаҳри келиб, тишлари гириҳ-гириҳ бўлди. “Аблаҳ! – деди сўнг, — мол-дунё илинжида соппа-соғ боланинг кўксини ёрмоқчи бўлдинг-а? Ит эмган палид, буни шундай қолдирмайман!..”

…Касалхонадан қайтишда уларнинг машинаси йўл ёқасидаги гавжум бозор олдида тўхтади.
— Юр, Одилжон, рўзғорга ул-бул олволайлик.
Шом пайти тумонат одам денг. Дарвозадан туртилиб-суртилиб ичкарилашди. Иброҳим уларга қарар экан, нафрати қўзиди. Назарида аридек тўзиб юрганларнинг орасида “Мана бу — одам!” деcа бўладиган биронта ҳам хос зот йўқ эди – ҳаммаси бир гўр буларнинг!.. Ташқаридан қараганда қўй оғзидан чўп олмайдигандек кўринадиган мўмин қобилиям энг камида акаси Толибдек юлғич, бош врачдек қаллоб ва Сотимдек мунофиқ чиқади. Ҳа-ҳа, инсон деган иблисга яқинлашиб бўлмайди… “Маҳшар – Сарҳисоб куни бўлиши керак, бўлгандаям тезроқ юз бериши шарт!” хитоб қилди Иброҳим.
Улар раста айланиб ўтиришмади. Дуч келган илк сотувчиданоқ харидларини қилиб, изига қайтишди: Иброҳимнинг ичи бояги ўйларга тўлиб кетганди. Атрофга ёвқараш билан боқар, фикру хаёли уясига чўп тиқилган бесаранжом арилардек тўзғиб учарди. Шунданми, машина юкхонасига халталарни жойлаштирди-ю калитни ўша ерда унутганча капотни “тақ” этиб ёпди-қўйди. Сўнг “Аҳ!” деб юборди .
— Ҳа, дада? – шошиб сўради ўғил.
— Лаънати, калит қопкетди-ю…
— Вой!..
Ота-бола ўзларича машинанинг тўртала эшигини кўздан кечириб чиқишди — бирон тирқиш қолгандир, ахир!..
— Ҳўв анув кабобчини кўряпсанми, бор ўшандан сих сотиб ол, — бесамар кетган уринишлардан кейин Иброҳим Одилжоннинг қўлига пул тутқазди…
У бўлди, бу бўлди, хуллас, бир неча марта сотиб олинган сихлар ҳам кор қилмади. Бари эгилиб, юмшаб, ишга яроқсиз ҳолатга келди.
— Қулфланиб қолдими? – шу яқин атрофда тўда-тўда юрган одамлардан икки-уч йигит ажралиб чиқиб, ёрдам беришга уннашди. Лекин бироз вақт ўтиб уларнинг ҳам хафсаласи пир бўлдию жуфтакни ростлашди.
— Дада, совқотдим, — Нимжонгина Одилжон қишнинг изғиринли оқшомида кўйлак устидан кийилган нимдош нимчада дийдираб — қунишиб турарди.
Сен ҳам курткангни ечиб қўювдингми? – машина салонида қолдирилган кийимларга қараб қўйди ота. – Ҳозир… ҳозир болам… – Иброҳим йўл четига қаранди. Дарахт гирдига безак учун айлана шаклида терилган бир хил ўлчамдаги тошлардан бирини қўлига олди.
— Нима қиласиз, дада? – Одилжон ҳадик олди.
— Ойнасини синдириб, эшикни очаман, болам, — Иброҳим айланиб ўтганча орқа эшикнинг кичик ойнаги қаршисига борди.
— Қўйинг, дада, янгигина машина бўлса, — чопиб отасининг ёнига борди бола.
— Сениям касал қип қўймай, болам, — Иброҳим эни бир қарич келар-келмас ойнакка тош билан урди. Аммо унинг ҳажми кичик бўлганиданми ёхуд ўзи шунақа мустаҳкам ишланганми, ҳар ҳолда кейинги уринишларда ҳам синиб кетмади. Ким билади, балки Иброҳим ич-ичида унинг парчаланишини хоҳламагандир…
— Дада, Толиб амаким нима дейди энди? – Одилжон отасининг енгидан тутди.
— Толиб амакинг?.. – уришдан тўхтаб ўғлига юзланди хиёл қизишган Иброҳим. – Толиб амакинг балони олсин!..
Бола ҳайрон бўлиб отасининг кўзларига тикилди:
— Нега? Машинани амакингга сотдим, дедингиз-ку!..
— Ҳа, шундай дедим. Сотмоқчийдимам. Лекин фикримдан қайтдим. Энди бизга кўп пул керак эмас… — Шундай дейишга деди-ю ғалати бир туйғуни ҳис қилиб қолди Иброҳим. Ҳис қилгани ҳамон аччиқ устида ойнакни яна “дўппослай” кетди.
— Ҳой-ҳой, нима қиляпсиз, ҳўв ака? – йўловчилардан бири чопиб келиб Иброҳимнинг қўлидан тутди. – Тинчликми?..
— Машинамизнинг калити юкхонада қоп кетди, — ота ўрнига шошиб жавоб берди бола.
— Ия, қулфланиб қолган машинани шунақа қип очадими? – йўловчи тошни бояги дарахт тагига улоқтирди. – Ока, пулингиз ошиб-тошиб ётган бўлса, етим-есирга беринг, тайёр неъматни оёқ ости қилманг-да…
— Э-э, сизга нима? Машина меникими ё сизники? – хезланди Иброҳим.
— Сизники, ока, сизники, — бамайлихотир жавоб берди йўловчи.
— Бир соатдан бери очолмаяпмиз. Бу ёқда болам совқотиб кетди. Нима қил, дейсиз? – давом этди ўша оҳангда Иброҳим.
— Ўзингизни босинг, ока. Ҳаммаси яхши бўлади, — йўловчи яна-да мулойим гапирди. Гапираркан, кўзлари билан йўл четига, бетон ариқ қийисига, дарахтларнинг олдига “бориб келди”. Кейин узоқлаб, улкан бир дарахт шохига ўралган симни еча бошлади.
Иброҳим кафтларини бир-бирига ишқаб, қон юргизмоқчи бўларкан, ўйлади: “Ҳойнаҳой, сен ҳам анувларнинг бири бўлсанг керак. Бир дардинг бордир-да. Феъл-атворинг юмшоқ гапириб, ҳам молимизга, ҳам жонимизга тажовуз қилмоқчи бўлган анави доғули врачни ёдга соляпти. Эшикни очишга очиб берарсан-у, эвазига отнинг калласидек ҳақ сўрасанг, сира ажабланмасдим…”
Йўловчи топиб келтирган сими билан эшикни очишга уннар экан, Иброҳим совуқ еб, бурнию қулоғигача қизариб кетган ўғлини беш-ўн қадам наридаги буфетга етаклади. Икки финжондан иссиқ-иссиқ лимон чой ичишдиямки, Одилжон “миқ” этмади.
— Ҳа, намунча қовоғингдан қор ёғмаса?..
— Ҳеч, ўзим…
— Кўкдан тушаётган қор бизга етади, жон болам…

Ота ўғлининг хафа бўлганини сезди. Бу сезги уни яна ўша зиддиятли ўйлар жангоҳига итқитиб юборди. Энди Иброҳим ўзини Сотим билан бир сафда деб ҳис қила бошлади. Шунда Толиб акасинию бош врачни тушунгандек бўлди. Неча кундан бери “Нега одамлар бунчалар турланиб кетди? Нима учун улар Яратганнинг эмас, шароитнинг бандасига айланишди, нега инсоний фазилатларни бир четга йиғиштириб қўйиб, фақат ва фақат ҳайвоний фитрат билан яшай бошлашди?” деб ўйлагувчи эди. Тақдир унинг бошидан ҳам тегирмон тошини бир юргизиб ўтгандан сўнг эса бутунлай ўзга кишига айланди-қолди. Ҳаммасини ўз танасида ҳис қилгач, акасиниям, дўстиниям, етти ёт бегона – бош врачниям айблашга тили бормай қолди, ажаб…
Қайноқ чой ичиб, ичларига иссиқ югурган ота-бола машина ёнига қайтиб келишди. Йўловчи ҳалиям ҳафсала билан эшикни очишга уринарди. Дам қўлидаги сим совуқдан музлаблар кетган бармоқларидан сирғалиб ерга тушар-да иш тўхтар, дам эса унинг ўзи ҳаракатларини бир зумга бас қилиб, қўлини оғзига олиб борардида, “кўҳ-кўҳ”лаб иситмоққа тутинарди. Иброҳим нотаниш одамнинг хатти-ҳаракатларини диққат билан кузатиб тураркан, ғоят ажабланди. “Ким бу ўзи? Қанақа одам? Нега жонини жабборга бериб ёрдам қиламан, дейди? Ҳаракатлари беғаразми ё ҳотамтой қиёфасидаги шайтонми?..”
Анча-мунча тер тўкканига қарамай, ниятига етолмай куймаланаётган йўловчи бирдан уринишларига ора берди-да, сим қоқди.
— Ассалому алайкум! Ока, ёрдамингиз керак бўп қолди. Бир биродаримизнинг машинасини очиш керак, калит ичида қолиб кетган… Ҳа… шундай қилдим, бўлмади. Хўп.. кутаман…
— Йўловчи тағин қўлидаги симни ойнак ва темир орасига тиқиб, қулфнинг халқасига тушмоққа уннай кетди.
— Ҳаҳ муғомбир, ўзи етмагандек ҳамтовоғини чақирдими? – ўйлади Иброҳим “меҳрибон” йўловчининг увало ҳаракатидан шубҳаланиб. – Бир ўзи бебилиска пул топаман, дедию чиқмади. Энди эшикни амаллаб очарлару бугун бош врач ололмай доғда қолган пулнинг яримини талаб қилиб куйдиришади-ёв булар?..
Орадан ярим соатча вақт ўтиб Иброҳимнинг “Nexia” си ёнига такси келиб тўхтади. Ундан хушсурат, бўйдор йигит тушиб шу ёққа юрди.
— Ассалому алайкум!
— Ия, келдингизми, ока? – йўловчи ёшиям, сумбатиям ўзидан улуғроқ бўлган иккинчи йўловчи билан қўл бериб сўрашди. – Сиз айтгандек қилиб ҳам эплай олмадим. Мана, ўзингиз кўринг, — йўловчи четлашиб, жойни катта йўловчига бўшатди.
— Бу ёғи қанчадан тушди энди?.. – ўйланди Иброҳим томошанинг давомига кўз тикиб.
Лекин катта йўловчи кўп уринмади, кичкинадан олган симни керакли жойга суқиб бир-икки айлантирган эди – эшик “шиқ” этиб очилди – кетди.
— Воҳ! – деб юборишди текин томошага ўч беш-олтита тўпланганлар. – Қойил!..
Иброҳим шоша-пиша юкхонани очиб, халталарнинг ёнида унутган калитни қўлига олди. Алҳол, тунд чеҳраси ёришди, лунжини ёйиб, катта йўловчига мулозамат кўрсатди.
— Раҳмат! Кам бўлманг, — Иброҳим киссасига қўл уриб, элдан бурун санаб-тайёрлаб қўйган пулини чиқарди. Сўнг устига таксининг келиш-кетиш пулини чамалаб қўшди-да, катта йўловчининг қаршисига борди. – Мушкулимни осон қилдингиз, барака топинг!.. – катта йўловчининг очилган кафтига Иброҳим ҳалигини “тап” этиб қўйди.
— Ия, ия, бу тағин нима иш? – катта йўловчи кафтидаги пулга қаради. Қарадию зудлик билан Иброҳимга қайтиб бермоққа тушди.
— Қизиқмисиз? – ажабланди Иброҳим, — қишнинг қаҳратонида иссиқ уйингиздан машина ушлаб бу ерга келдингиз, мингдан минг розиман, олаверинг, — Иброҳим катта йўловчи шунчаки ясама истиғно кўрсатяпти, деб ўйлади.
— Об қўйинг, ока. Буни пул учун қилмадим, ишонинг, — қўлларини кўксига қўйди катта йўловчи, – Одам отанинг болаларимиз, биродармиз, ахир!.. – деди такмин билан. Йўловчининг гап оҳанги шундай эдики, эътироз билдириш мутлақо мумкин эмасди.
Иброҳим бирдан нима қиларини билмай шалвиради-қолди. Ҳозиргина ҳаммаси беш қўлдек аён эди: бегона киши хизмат қилди, энди бу ҳақини тўлаши керак. Йўқ-да!.. Энди Иброҳим бир лаҳзанинг ўзида фикрини ўзгартириши керак бўп турибди. Ҳай, аттанг, дунё ва одамлар тўғрисида бир тўхтамга келиб улгурганди, энди бўлса… Ўша тўхтам чилпарчин бўлиб оёқлари остига синиб тушди. Бир лаҳза… атиги шу бир лаҳзада Иброҳим ҳамма нарсага кўра муносабатини қайта кўриб чиқиши шарт энди! Эҳ, буларнинг залворини кўтаргувчи паҳлавон борми оламда?..
— Майли ока, эшигингиз бошқа қулфланиб қолмасин, — катта йўловчи қўлини кўтарган эди яна бир такси “ғийқ” этиб тўхтади. Кичик ва катта йўловчи унга ўтиришди-да, бир зумда кўздан ғойиб бўлишди. Иброҳим… Иброҳим бўлса серрайганча тура қолди… “Оҳ” деди ниҳоят ҳушини тўплаб ва тиззасига шапатилади, “Нима қилиб қўйдим? Ҳеч қурса, манзилларига элтиб қўйиш хаёлимга келмади-я!..”
— Дада, кетамизми? – гуноҳкорона тарзда сўради Одилжон ўйланиб туриб қолган отасига яқин келиб.
— А? Ҳа… Ҳа, ўғлим, кетамиз, – Иброҳим машинага ўтираркан, ўғли яна гап қотди:
— Яхши одамлар, деган ҳикоя ёзсангиз бўларкан…
Иброҳим эшикдан суқиб улгурган оёғини тортиб олди-да, машинани аста айланиб ўтди. “Кел бу ёққа, ўғлим” деди олд ўриндиққа ўрнашиб олган Одилжонга. Кейин қад ростлаган ўғлини маҳкам қучиб олди. Шу кўйи ич-ичидан бир титроқ келди-ю аччиқ-аччиқ йиғлаб юборди… “Ҳа, ўғлим, ёзаман… Сен айтгандек “яхши одамлар” деган ҳикоя ёзаман, албатта ёзаман!.. Фақат сен уни ўқийсанми? А, ўқийсанми, ўғлим?!”
— Ҳм… – деди ҳижолатланиб ўғил.
— Энди кетдик… кетдик энди болам, машинани эгасига топширишимиз керак… — хитоб қилди ота.
— Толиб амакимгами? Ура-а-а! – шодон қичқириб юборди бола.
— Ҳа-да, кимга бўлмаса?.. Агар яна бир кун ҳаялласак, кеннойинг қолиб, амакингнинг ўзи жижилаворади, — ота-бола бараварига қаҳ-қаҳа отиб кулиб юборишди…

Хиёл ўтмай улар машинага ўтириб шаҳарнинг кунчиқишига қараб йўлга тушишаркан, қарши томонда — узоқ-узоқларда уфқдаги ғуж булутларнинг кўкси ёрилдию бир дона юлдуз порлаб кўзга ташланди. Худо хоҳласа, эртага қуёш чиқади…

Ўқилди: 438

Мувозанат
Исён ва итоат
Сабо ва Самандар